Rezerwat „Krzemionki Opatowskie”

Rezerwat utworzony dla ochrony pradziejowych pól górniczych, na których wydobywano krzemień dolnoastracki, oraz flory pola górniczego pokrytego neolitycznymi zrobami.

Kopalnie pochodzą z okresu neolitu i wczesnej epoki brązu (ok. 3900-1600 lat p.n.e.), jednakże większość szybów znajdujących się w Krzemionkach powstało w wyniku działalności górników w latach 2900-2500 p.n.e. Wytwarzane przez nich z krzemienia siekiery, cieszyły się dużą popularnością i rozprowadzano je w promieniu aż do 660 km od kopalń. Pole eksploatacyjne w Krzemionkach umiejscowione jest na obszarze wychodni wapienia jurajskiego, górnooksfordzkiego i obejmuje krawędź istniejącej tu synkliny. Ma ono ma kształt paraboli o dł. 4,5 km i szer. 20-200 m, to jest ok. 78,5 ha. Ilość kopalń oblicza się na ponad 4000, a ich głębokość wynosi od 2 do 9 m. Kopalnie w Krzemionkach są znakomitym prahistorycznym przykładem rozwoju myśli technicznej. Wspaniale zachowana architektura podziemi, budzi powszechny podziw i szacunek.

Wyznaczone granice obiektu archeologicznego – zespołu kopalń neolitycznych zastały ustalone cytowaną decyzją Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach. Obiekt archeologiczny wpisuje się w większy terytorialnie obszar rezerwatu przyrodniczego. Rezerwat ten liczy obecnie 347,655 ha powierzchni i znajduje się w obrębie miejscowości Sudół, Stoki i Ruda Kościelna, w powiecie ostrowieckim, w odległości 8 km na północny wschód od Ostrowca Świętokrzyskiego.

Na terenie rezerwatu zarejestrowano 384 gatunki roślin, w tym 39 to rośliny rzadkie i chronione tj.: Wawrzynek główkowy, Wiśnia karłowata, Zawilec wielkokwiatowy, Goryczka krzyżowa, Lilia złotogłów, Pierwiosnka lekarska, Dziewięćsił bezłodygowy, Orlik pospolity, Obuwik pospolity, Konwalia majowa, Ostrożeń panoński, Buławik czerwony, Oman wąskolistny, Pępawa różyczkolistna, Żebrzyca roczna, Okrzyn szerokolistny, Powojnik prosty, Nawrot lekarski, Kozłówek wąskolistny, Ożanka właściwa, Marzanka barwierska i inne. Na terenie rezerwatu zlokalizowany jest Zachowawczy Drzewostan Nasienny o powierzchni 59,13 ha. Drzewostan ten zakwalifikowano do kategorii ochronnej populacji a obiektem ochrony jest dąb bezszypułkowy.

Obszar rezerwatu „Krzemionki Opatowskie” do roku 1911 wchodził w skład lasów bodzechowskich i był własnością prywatną. W latach tych głównym naturalnym kierunkiem był dąb bezszypułkowy (Quercus sessilis) z dużą domieszką sosny (Pinus sylvestris), sporadycznie występowała brzoza (Betula verrucosa), osika (Populus  tremula) i inne.

Fragment tego typu lasu zachował się we wschodniej części rezerwatu. Jest to ponad stuletni drzewostan dębowy. Według archeologa Stefana Krukowskiego, a także informacji sędziwych mieszkańców okolicznych wsi w latach 1911 – 1914 wycięto część lasu i tereny te sprzedano chłopom. Nabywcy gruntów w 1913 roku założyli wieś Krzemionki. Koloniści ogromnym wysiłkiem przygotowali ziemię pod uprawę rolną. Na szczęście nie zniszczono wówczas licznych szybów górniczych sprzed kilku tysięcy lat, ponieważ grube hałdy skały wapiennej otaczającej wyloty licznych szybów, nie nadawały się pod uprawę rolną. Ten teren – dawne pole górnicze – o powierzchni około 36 hektarów w większości znalazł się na terenie utworzonej wsi Krzemionki, gdzie był traktowany jako nieużytek, porośnięty z samosiewu brzozą, osiką, sosną, dębem oraz jałowcem, berberysem, kruszyną. Na tym terenie prowadzono wypas bydła, a w niektórych miejscach indywidualni właściciele na własne potrzeby wydobywali wapień.

W 1922 roku, w trakcie poszukiwań geologicznych, na terenie ówczesnego powiatu opatowskiego geolog prof. Jan Samsonowicz odkrył prehistoryczną kopalnię krzemienia pasiastego w Krzemionkach koło Ostrowca Świętokrzyskiego, zlokalizowaną na terenie uznanym za nieużytek. Odkrycie to było początkiem rozwinięcia na szeroką skalę wśród archeologów polskich, zainteresowań dotyczących sposobów pozyskiwania surowca krzemiennego, jego obróbki i rozprzestrzeniania wyrobów. Inicjatorem badań nad tą problematyką był archeolog prof. Stefan Krukowski który wraz z Zygmuntem Szmitem dokonał w 1923 r. pierwszej penetracji w Krzemionkach, połączonej z zebraniem próbek materiałów krzemiennych.

W 1925 r. prace wykopaliskowe w obrębie pola górniczego rozpoczął J. Żurowski, a w 1927 r. Z. Szmit. W drugiej połowie lat dwudziestych prace badawcze w Krzemionkach oraz w sąsiedztwie Krzemionek prowadził prof. Stefan Krukowski. W 1928 roku prof. Krukowski zlokalizował kolejne kopalnie krzemienia pasiastego w Rudzie Kościelnej, natomiast jego pracownik Czesław Czerwiński takie same  kopalnie odkrył we wsi Łysowody. W 1928 roku została wydana ustawa o ochronie kopalni. Stałą opiekę nad kopalnią pełnił pracownik Państwowego Muzeum Archeologicznego. Mimo tego, bezpośrednie sąsiedztwo kopalni z zabudowaniami gospodarczymi i gruntami uprawnymi mieszkańców wsi Krzemionki, powodowało dalsze niszczenie roślinności i rozdeptywanie przez zwierzęta domowe zrobów górniczych. Chcąc utrzymać zabytek w niezmienionym stanie zaszła konieczność wywłaszczenia wsi Krzemionki na rzecz rezerwatu.

W okresie powojennym na terenie rezerwatu oraz w jego sąsiedztwie były prowadzone intensywne badania archeologiczne. W ich efekcie odgruzowano trzy szyby komorowo-filarowe, które po dokonaniu szeregu zabiegów konserwatorskich, udostępniono ruchowi turystycznemu.

Nazwa rezerwatu pochodzi od wsi „Krzemionki Opatowskie” istniejącej na tym terenie od roku 1967. Natomiast wieś przyjęła swą nazwę od istniejącej neolitycznej kopalni krzemienia pasiastego. Kopalnie zostały odkryte przez geologa Jana Samsonowicza. Od 1926 roku trwały prace zmierzające do utworzenia tu rezerwatu przyrody.

Zarządzeniem Prezydenta RP Lecha Wałęsy z dn. 8 września 1994 r., „Krzemionki” zostały uznane za Pomnik Historii. W rok później teren ten uznano za rezerwat przyrody. W roku 1995 Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa ustanowił rezerwat przyrody.

Do czasu wprowadzenia reformy administracji publicznej w 1999 r., rezerwat położony był w dwóch województwach: – oddziały rezerwatu o łącznej powierzchni 362,8 ha położone były w województwie kieleckim, gmina Bodzechów – oddział rezerwatu o powierzchni 16,01 ha znajdował  się w województwie tarnobrzeskim, gmina Ćmielów. Obecnie rezerwat „Krzemionki Opatowskie” położony jest w całości na terenie powiatu ostrowieckiego  w województwie świętokrzyskim.

Rezerwat Przyrody w Krzemionkach obejmuje teren neolitycznych kopalni krzemienia pasiastego, jeden z największych w Europie pod względem wielkości pola górniczego.

Część obecnego rezerwatu zwanego polem górniczym było objęte ochroną już od 1928 r. Nad terenem byłych kopalni (pola górniczego) otoczonego stałą opieką za pośrednictwem powołanego strażnika – stałego pracownika Państwowego Muzeum Archeologicznego. Po II wojnie światowej powierzchnia podlegająca ochronie została znacznie powiększona, a granice jego zostały ustalone. Decyzją WRN w Kielcach Nr 499 z dnia 27.05.1967 r. obiekt ten został wpisany do rejestru dóbr kultury chronionej. Wszystkie dotychczasowe akty prawne chronią rezerwat jako obiekt archeologiczny. Ponieważ obiekt ten oprócz aspektów archeologicznych posiada także cenne walory przyrodnicze – Wojewódzki Konserwator Przyrody w Kielcach wystąpił z wnioskiem do Naczelnego Konserwatora Przyrody o uznanie go jako rezerwatu archeologiczno-przyrodniczego. Od zachodu, północy i wschodu rezerwat graniczy z gruntami rolnymi wsi Sudół, Magonie i Stoki Stare.

Od południa granicę rezerwatu stanowi las wsi Stoki Stare i lasy państwowe Nadleśnictwa Ostrowiec Świętokrzyski. Granicę stanowią też linie oddziałowe wyraźne i dobrze widoczne. Niewyraźny jest odcinek zachodni graniczący z lasami wsi Sudół. Południowy i południowo-zachodni odcinek granicy, tam gdzie rezerwat graniczy z lasami państwowymi lub lasami indywidualnej własności został utrwalony przez wymalowanie na drzewach przy rezerwacie, zielonych podłużnych pasków, na wysokości około 1,5 m w odstępach 20 – 50 m. Część rezerwatu, ta najważniejsza pod względem archeologicznym, została ogrodzona płotem z siatki metalowej.

Plan ochrony został określony Zarządzeniem nr 32/2009 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska  w Kielcach  z 12.10.2009 (Dz. Urz. Woj. Święt.  Nr 448 poz. 3251) oraz zarządzeniem nr 2/2011 Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska  w Kielcach  z 20.10.2011 (Dz. Urz. Woj. Święt.  Nr 258 poz. 2960).